Maja Todorović „Crnojevići“, red. Ana Vukotić, Crnogorsko narodno pozorište

Krajem prošlog i početkom ovog vijeka repertoar Crnogorskog narodnog pozorišta obilježila je pozorišna potraga za nacionalnim identitetom. Ona se prvenstveno ostvarivala kroz inscenacije istorijskih narativa vezanih za dinastiju Petrović. Nakon izvjesnog zatišja, izgleda da se dinastičke teme opet vraćaju na scenu ovog pozorišta. Predstavi „Princeza Ksenija“ koja je obnovljena prošle godine sada su se pridružili i „Crnojevići“, premijerno izvedeni 30. oktobra, koje je prema tekstu Maje Todorović režirala Ana Vukotić.

Ovoga puta vratili smo se još dalje u prošlost, sve do poznog srednjeg vijeka i kraja zetske dinastije Crnojević. U medijskim najavama uoči premijere spisateljica i rediteljka su nastojale da objasne zašto su se odlučile za umjetničku obradu zadnjih poglavlja istorije ove stare dinastičke porodice, to jest događaja vezanih za poslednje dane vlasti i života Ivana Crnojevića, preuzimanje zetskog trona od strane Đurađa Crnojevića, njegovu smrt i nestanak dinastije sa istorijske scene.

Između ostalog, rečeno je da će se ova predstava baviti pitanjem odgovornosti za istorijsko nasljeđe. Iz toga se moglo zaključiti da su Crnojevići odabrani kao tema zbog prosvjetiteljskog i emancipatorskog karaktera te dinastije, koji se uglavnom dovodi u vezu sa osnivanjem prve štamparije i izgradnjom Cetinjskog manastira, i da je ovdje postojala namjera da se takav – emancipatorski, civilizacijski narativ afirmiše kao nacionalno-identitetska platforma. Testament Đurđa Crnojevića, u kojem on svoju ženu Elizabetu ohrabruje da nakon njegove smrti suvereno preuzme njegovo nasljeđe i da nikome ne dopusti da je kontroliše u ovoj predstavi se pojavljuje kao još jedan argument u prilog ideji da Crnojevići jesu bili emancipatorska dinastija, zbog čega njeno nasljeđe i treba da bude predmet savremenog promišljanja i baštinjenja.

Možemo samo da nagađamo koliko bi se ova namjera pokazala kao relevantna u pozorišnom smislu jer ona, nažalost, nije doživjela svoju realizaciju u samoj inscenaciji. Vidimo tragove te namjere, ali dominantan utisak nakon gledanja predstave je izrazita idejna nejasnoća i dramaturška konfuzija u kojoj se namjere zamagljuju i gube.

Glavni problem ove predstave je taj što istorijska građa u njoj nije na dobar način umjetnički strukturisana i artikulisana. Stiče se utisak da nije postojala jasna ideja o tome šta se želi uraditi sa tom građom. Zbog toga predstava oscilira između puke informativnosti, uopštenosti, apstraktnosti (naročito izražene u prvom dijelu predstave), pretjerano detaljnog i na kraju konfuznog prepričavanja istorijskih okolnosti, s jedne strane, i nedovoljno uspjelih pokušaja da se tom istorijskom materijalu nametne koherentna umjetnička struktura i obezbijedi umjetnički smisao.

Testament kao istorijski osnov ljubavne priče između Đurađa (Luka Stanković) i njegove žene Elizabete (Anja Misović) očigledno je uveden sa namjerom da se istorijska građa umjetnički integriše i transponuje kroz ljubavnu priču. Ali, taj pokušaj ne uspijeva, i to ne samo zato što stiže suviše kasno, onda kada je publika (u prvom dijelu) već smorena prepričavanjem istorijskih okolnosti i opštim mjestima, već i zato što je ova ljubav predstavljena stereotipno. Riječ je o jednom klišeiziranom ljubavnom odnosu u kojem se Elizabetina početna mržnja prema mužu (zbog patrijarhalne bračne prisile) odjednom preobražava u bezuslovnu ljubav i lojalnost, čime se u potpunosti iscrpljuje taj odnos. Zbog toga ni ovaj emotivno i umjetnčki najpotentniji motiv, koji je mogao ovu istorijsku građu transponovati barem u istorijsku ljubavnu melodramu, ne uspijeva da postane stvarni dramski i idejni oslonac ove predstave.

Na sličan način su stereotipizirani i drugi likovi koji nemaju prostora da dođu do svoje kompleksnosti. Neki likovi poput samog Đurđa Crnojevića (Luka Stanković) jedva da su profilisani. Većina karaktera izgrađena je na stereotipnim obrascima, što se reflektuje i na ograničenost glumačke interpretacije. Mirko Vlahović kao ostareli Ivan Crnojević tipični je ostareli, umorni vladar zabrinut za budućnost svojih sinova i svoje dinastije. Kao Paolo, Elizabetin lukavi i koristoljubivi mletački rođak, Zoran Vujović upada u zamku stereotipnog prikazivanja Latina kao izvještačenih i teatralnih ljudi kroz karikaturalni scenski pokret i akcentuaciju koja „vuče“ na italijanski jezik. Ostaje nejasno zašto Momčilo Otašević tumači Makarija kao opskurnog monaha kroz automatizovanje pokrete i odsustvo govora – takav glumački gest je zaista upitan s obzirom da svi drugi likovi prate dominantno naturalistički stil igre. Treba istaći hvale vrijedne pokušaje Pavla Prelevića i Anje Misović da svojim likovim obezbijede unutrašnju složenost koji, naravno, ostaju ograničeni unutar ove predstave.

Umjesto drame sa izgrađenim likovima, njihovim kompleksnim odnosima i bitnim ljudskim iskustvima dobili smo neku vrstu istorijske razglednice u kojoj vrve stereotipi. Među njima je i stereotipno predstavljanje Crnogoraca kao divljaka koji ipak čuvaju u sebi vjeru i nadu. Živosti i autentičnosti predstave ne uspijevaju da doprinosu ni pokušaji da se ženski likovi Mare (Ana Vujošević) i Elizabete (Anja Misović) ožive kroz feminističku perspektivu. Ove intervencije takođe djeluju površno i ostavljaju utisak nesaglasnosti između istorijskog konteksta i savremenog deklamativno-feminističkog tona koji odzvanja ovim replikama.

Dramaturških problema (dramaturgija Željka Udovičić Pleština) ima mnogo u ovoj predstavi. Ne radi se samo o usporenosti, brojnim ponavljanjima i viškovima kojih nije smjelo biti, već slaba dramaturška organizacija ove istorijske priče povremeno izazivaja potpunu zbunjenost. Ponekad se gube osnovne niti radnje. Tako nije razumljivo gdje zapravo odlazi Mara (Ana Vujošević) kada nestaje sa scene teatralno nagovještavajući da ide na neko značajno mjesto ili šta se dešava sa Jelenom, inače likom odsutnim na sceni, koja napušta Đurađa. Gledaocu je gotovo nemoguće da isprati šta se događa sa porodicom Đurđa Crnojevića u završnici predstave, tako da mu ostaje da to nagađa u stalnim repeticijama kojih ima zaista previše.

Muzika (Aleksandar Radunović), svedena je na par motiva koji se ponavljaju u teškim ili prelomnim trenucima, kao da evocira istorijsku i političku patnju koja prati posljednje gospodare Zete. Scenu po kojoj se glumci kreću u ovoj predstavi zamijenjuje naprijed nagnuta platforma (scenograf Vanja Magić) sa otvorima poput šahti, iz kojih glumci izlaze. To djeluje ingeniozno, ali uslovljava manju spontanost u pokretima glumaca koji su prinuđeni da se kreću između otvora na podu i nije lako doći do odgovora čemu ovaj scenografski znak služi (kosina kao znak nestabilnosti, istorijskog iskliznuća?). Kostimi Lea Kulaša i Dejana Radulovića osmišljeni su tako da donose na scenu, u zavisnosti od likova, naizmjenično motive venecijanske mode, elemente crnogorske nošnje, ali i savremene odjeće, čime se pokušava potcrtati aktuelnost ove predstave i njena savremenost. Takođe, neki scenski efekti, poput projekcije grba Crnjevića po sceni, hologramskog manastira u pozadini, svjetlosnih stubova koji se spuštaju na glumce stvarajući utisak njihove svetosti ne doprinose utisku rediteljske svježine i inovativnosti. 

„Crnojevići“ su predstava u kojoj ima dosta propusta. Teško je zaključiti gdje su oni nastali na putu od samog teksta preko dramaturgije do rediteljske finalizacije umjetnčke ideje. Čini se da ih ima svuda i da povlače jedni druge. Svi ti propusti mogli bi se možda objasniti početnom nesigurnošću u odnosu na istorijsku građu, zarobljenošću „istorijskom istinom“, koja je na kraju ograničila mogućnost da se ona transponuje u istinsko umjetnočko djelo.