Miroslav Krleža „Mikelanđelo Buonaroti“, red. Dražen Ferenčina, Centar za kulturu Tivat i Gradsko dramsko kazališta „Gavella“, Zagreb

Krležina drama „Mikelanđelo Buonaroti“ (1919) predstavlja veliki izazov za scensku interpretaciju, kako zbog svoje slojevite dramaturške strukture, tako i zbog njene intelektualističke polemičnosti, simbolističkog i ekspresionističkog izraza. Riječ je kratkoj, ali značenjski izuzetno gustoj i misaono zahtjevnoj drami, koja kroz lik Mikelanđela Buonarotija prikazuje unutrašnju borbu umjetničkog genija suočenog s procesom stvaranja jednog od najvećih remek-djela evropske civilizacije – freske Dan Strašnog suda na svodu Sikstinske kapele. Sve ovo zahtijeva od reditelja jasno umjetničko opredjeljenje i preciznu scensku artikulaciju, i upravo taj izazov prihvatio je reditelj Dražen Ferenčina, čija je inscenacija ove rane Krležine drame nedavno (25. jula) izvedena premijerno u okviru programa tivatskih Purgatorija.

Filozofske rasprave prožimaju cijelu dramu, dok je vodeća misao ona o umjetničkom stvaranju kao bolnom i mučnom procesu, o stanju usamljenosti i izopštenosti iz koje umjetnik stvara, ali i o odnosu umjetnosti i vlasti, pri čemu se umjetnost vidi kao prostor otpora ali i neminovnih kompromisa. Takođe, kao vatreni socijalista i komunista, Krleža ni ovdje nije propustio priliku da kritikuje poslušnost i malograđanštinu narodnih masa i klera, ali i njihovu ograničenost u poimanju umjetnosti i aroganciju u iznošenju svog nekompetentnog suda.

Lik Mikelanđela Buonarotija u interpretaciji Momčila Otaševića strastven je i u stvaranju i u destrukciji, ali i malodušan i bezvoljan u odsustvu inspiracije, što je on izražajno prenio. Posvećenom i fizički zahtjevnom igrom, Otašević uspijeva da prenese agoniju umjetnika rastrzanog između apsolutne umjetničke slobode i pritisaka političke i crkvene moći.

Lik Krvnika nepoznatoga, u tumačenju Domagoja Jankovića, evocira mračnu stranu umjetnikove ličnosti, onu koja preispituje njegov talenat, umijeće i svrhu, kori ga i nipodaštava. Nasuprot ovom, demonskom stoje anđeoski likovi Beatriče, Laure i Vitorije Kolone, koje su bile inspiracija Danteu Aligijeriju i Frančesku Petrarki, a ova potonja prijateljica Mikelanđela Buonarotija. Kao tri muze, one su u predstavi objedinjene u jednom liku koji tumači glumica Mada Peršić,čija je funkcija fanatična podrška i vjera u njegov umjetnički dar. Peršić otjelotvoruje savršenstvo u svojoj bjeličastim krečom prekrivenoj figuri, tražeći začudan i ikoničan pokret, ali i dikciju, koje same po sebi ostavljaju utisak umjetnikove vizije i onostranosti njenog lika.

Glumac Filip Šovagović kroz lik Pape Julija II prikazuje figuru moćnika koji ima moć da preispituje domete i trud umjetnika, te da odlučuje o njegovoj sudbini. Takođe, on dočarava kompleksnost lika – njegovu strogost, ali i milosrđe očinske figure čija je uloga ne samo da kori nego i da bodri. Šovagović s dozom humora prikazuje poziciju moćnika koji smatra finansijsku podršku umjetniku čistim materijalizmom, te koristi citat iz Svetog pisma da podsjeti da „ne živi čovjek samo o hlebu, već o riječi Gospodnjoj“, što izaziva smijeh zbog očigledne zloupotrebe ovih riječi u datom kontekstu.

Nihilistički stav prema svijetu i svrsi čovjekovog bivstvovanja Krleža pokazuje i kroz likove Pauka, Crva, Miševa, Ruža... to su sve stvorenja koja je stvorio Bog, a čija se svrha života i postojanja preispituje, dovodeći ih u istu ravan sa ljudskom egzistencijom (da li smo na ovom svijetu samo dekor kao što je čovjeku to paukova mreža ili, pak, samo svojim postojanjem zabavljamo Boga kao što miševi igraju za Mikelanđela; koja je svrha ljepote saznajemo kroz lik Ruže koju je umjetnik ubrao; lik Crva iz ormara simbol je naše prolaznosti i trošnosti materije...). Kostimi Marte Čopo plastično dočaravaju likove Pauka, Crva i Ruže, dok je scenski pokret (Pravdan Devlahović) u maniru namjerne artificijelnosti pokreta, što se može tumačiti izborom koji će istaći fikcionalnost ovih netipičnih likova. Rezultat je da ovi simbolički likovi na sceni postaju manje dojmljivi nego u tekstu gdje su njihova apstraknost i poetičnost zaokruženi. Na sceni, pak, ovi likovi postaju više komični negoli poetični, možda zbog namjere da se oni prikažu groteksnim kretnjama glumaca u kostimima. Sve to je ublažilo doživljaj snažnih Mikelanđelovih vizija, od uznemirenosti do ludila.

Bez obzira na rediteljske namjere i plodonosnost određenih rješenja, glumačka ekipa u okviru zadatog (Momčilo Otašević, Mada Peršić, Filip Šovagović, Domagoj Janković, Đorđe Kukuljica, Ivan Simon, Matija Gašpari, Ana Kvrgić, Josipa Oršolić, Laura Kaliger i Tea Nuić) bila je zaista uigrana i posvećena izvedbi kako kroz pojedinačne pojave na sceni i tako i kroz zajedničke koreografije.

Veliku ulogu u predstavi ima i rad na video-projekcijama koje potpisuje Ivan Marušić Klif, jer zapravo centralni dio scene čini platno koje će tokom predstave označavati i svod Sikstinske kapele i podijum za razigrane sjenke Mikelanđelovih unutrašnjih demona i vizija. Takođe, scenografija (Vanja Magić) sa ogromnom nestabilnom skelom koja je zapravo gigantska klackalica funkcionalno pridonosi radnji na sceni. Golema skela predstavlja spravu za „mučenje“ glavnog glumca Momčila Otaševića, koju on koristi do granica izdržljivosti, prikazujući nam baš kroz fizički pokret mučenički i očajnički poduhvat stvaranja umjetničkog savršenstva. Muzika Irene Popović Dragović doprinosi na momente razigranoj atmosferi i dinamizuje tok radnje koji je inače usporen zbog dijalektičke prirode samog teksta.

Dramaturg predstave Dubravko Mihanović vjerno je prenio veći dio teksta, s tim što ga je povremeno aktuelizovao ukazujući na apsurd savremenih sukoba u Ukrajini i Palestini, ili nam donoseći šaljive opaske na račun masovnog turizma i neobrazovanosti turista u kontekstu života Mikelanđelovog djela danas.

Opšti utisak je da je reditelj izostavio ili ublažio slojeve teksta koji govore o fizičkom nasilju, razvratu i ubistvima (npr. scena u krčmi), očigledno s namjerom, kako bi se možda stilizovanije prikazali sukobi, upotrebljavajući sredstva namjerne izvještačenosti i podvlačeći simbolizam određenih likova. Možda se silina Krležinog ekspresionizma mogla izraziti efektnije, možda kroz medij više fizičkog pozorišta, koje bi se više oslanjalo na tijelo glumca kao sredstvo, ili možda na neki drugi način koji bi nam omogućio da snažnije osjetimo žestinu ne samo unutarnjeg Mikelanđelovog svijeta, već i surovost svijeta kako ga Krleža nihilistički i ekspresionistički vidu u ovom djelu.

Svakako, namjera reditelja Dražena Ferenčine da oživi ovo djelo iz Krležine rane faze stvaralaštva zanimljiva je naročito s aspekta univerzalne teme koju pokreće, za koju nam se čini da ostaje aktuelna iako su se mnoge okolnosti nastanka umjetničkog djela promijenile od renesanse do danas, pa ova inscenacija predstavlja korektnu, ali i blago anesteziranu interpretaciju teksta.