Uspavana Princeza
„Princeza Ksenija od Crne Gore“, tekst i režija: Radmila Vojvodić, Crnogorsko narodno pozorište
Je li „Princeza Ksenija“ prespavala posljednjih trideset godina crnogorske političke stvarnosti? – ako 7. februara nismo otišli u Crnogorsko narodno pozorište da vidimo obnovljenu predstavu „Princeza Ksenije od Crne Gore“ da bismo (opet) uzdrhtali od crnogorskog patriotskog patosa, možda i pustili suzu zbog nacionalne izdaje Crne Gore koja, navodno, nikako da prestane od te 1918. godine, onda bi možda ta radoznalost u vezi sa političkom budnošću ove predstave mogla biti drugi glavni razlog za odlazak na premijeru. Politički ulog ove predstave tako je velik da su sva politička podozrenja na mjestu. Teško da je te večeri među nama bilo ikoga ko je stigao tamo politički nevin, ko nije, dakle, znao da upravo gleda predstavu koja je prije trideset godina otvorila put projektu političkog osamostaljenja Crne Gore, a onda i političkoj moći DPS-a koji je na tom projektu vladao decenijama. A onda, ako već tako stoje stvari, kako da ne postavimo pitanje – Zašto opet „Princeza Ksenija“ i zašto baš sada?
Ni te 1994. godine kad je prvi put postavljena, „Princeza Ksenija“ se nije obazirala na političku realnost, neodrživost i u osnovi anti-građanski sadržaj ideje o nacionalnoj homogenizaciji koju je zagovarala: poetizovana i univerzalizujuća tema egzila nije mogla da gurne u drugi plan političko-propagandistički angažman ove predstave. Ono što je u tom smislu ponudila zajednici bio je romantičarski, idealistički, nacionalno homogenizujući patriotski narativ u obliku monarhističke, elitističke tugovanke nad sudbinom dinastičke porodice Petrović u egzilu od 1916. godine. Ipak, te ideje tada su bile uvremenjene i imale su svoj kontekst. Činilo se politički razumljivo misliti o suverenosti u uslovima raspada bivše Jugoslavije, užasa jugoslovenskih ratova, vjerovati da je to legitimno, čak i nadati se da bismo tim tragom mogli doći do neke pristojne političke zajednice. Konačno, osamostavljivanje Crne Gore desetak godina kasnije potvrdilo je da to nije bila samo pozorišna fantazija.
Ali, kojim realnim političkim potrebama se ova predstava obraća danas? Da li nam je „Princeza Ksenija“ došla sa tom istom starom romantičarsko-nacionalnom ponudom zato što je naprosto prespavala političku realnost koja ju je u međuvremenu iskompromitovala, sva iskustva koja su pokazala da joj nedostaje građanski potencijal i sve njene lukrativne, nečasne, devastirajuće zloupotrebe, ili možda zato što je ipak spremna da zatvori oči i zato što je sada za zatvaranje očiju pravi politički trenutak? Ili je „Princeza Ksenija“ u međuvremenu nešto ipak vidjela i naučila?
Dobili smo izvjesna obećanja koja su davala nadu da je ovo posljednje posrijedi, ne sasvim jasna, ali ipak zavodljiva – neće ovo biti nikakav rimejk, naravno da će političko iskustvo koje se od tada nakupilo biti upisano u predstavu… Obećanja dovoljno intrigantna da odemo u pozorište radoznali, čak i da zažmurimo dok gazimo crveni tepih prostrt ispred ulaza i prolazimo kroz crvenom svjetlošću obasjan hol, suzbijemo nelagodu zbog tako visoke koncentracije političkih prvaka koji stižu prekasno, onda kada mi ostali već u svojim sjedištima, istu nelagodu koju smo osjećali krajem 1990-tih i početkom 2000-tih kada je Crnogorsko narodno pozorište figuriralo kao elitistički stub političke moći DPS-a, da odustanemo od toga da mozgamo o tome kako su se sad u tom istom scenariju našle nove političke elite.
Nemamo za to vremena – predstava već počinje nekom vrstom „dopisanog“ autoreferencijalnog prologa. Svi glumci su na sceni. Razmjenjuju replike, svega tu ima: nostalgičnih prisjećanja na okolnosti u kojima je na Cetinju nastajala predstava prije tri decenije, na glumce, pozorišni entuzijazam koji ih je povezivao, referenci na tadašnji politički kontekst... Tu i tamo čujemo opaske kojima se sugeriše odsustvo političkog konsenzusa oko istorijske i političke uloge kralja Nikole, postojanje sumnji u istorijsku i političku tačnost priče koja slijedi, ali sve to se konačno ipak relativizuje melanholičnom replikom stare princeze Ksenije, kojom počinje dramski tekst i koju će i ovdje, odmah nakon prologa, izgovoriti Varja Đukić koja je tumači – „Vrijeme nosi sve, i rđavo i dobro“. Ovaj prolog koji kao da je nalijepljen na scenski tekst, i koji se ovdje završava – to je otprilike sve što se tiče najavljenog upisivanja trodecenijskog političkog iskustva u tekst predstave i eventualnog buđenja „Princeze Ksenije“. I zato nam sve to na kraju djeluje pomalo arogantno, nalik nekakvom hvalisavom auto-omažu.
Ono što slijedi je ono što već znamo – rekonstrukcija događaja u domu dinastičke porodice Petrović u egzilu, porodična refleksija istorijskih i političkih događaja u zavičaju i na međunarodnoj sceni pri završetku Prvog svjetskog rata koji polako lišavaju članove porodice nade u povratak u Crnu Goru, i sve to propušteno kroz dirljive reminiscencije ostarele princeze Ksenije. Doduše, sada imamo drugu glumačku postavku, inferiorniju od „izvorne“. Varja Đukić koja je jedina preostala iz prve glumačke podjele još kao da čuva u sebi stari žar ove predstave: ostarela princeza, koju je nekad tumačila Mira Stupica, najpuniji je lik na ovoj sceni. Mlada princeza Ksenija koju glumi Ana Vučković agresivnija je, manje suptilna i manje prihvatljiva od one koju je nekad gumila Varja Đukić. Najslabija glumačka karika je Izudin Bajrović – ovaj kralj Nikola kao da uopšte ne uspijeva da se konstituiše kao dramski lik. Nema više, srećom, takvih nesnalaženja. Gorana Dragašević kao kraljica Milena, Aleksandar Radulović kao prestolonasljednik Danilo, Jelena Laban kao princeza Vjera, Slobodan Marunović kao Ilija Bjeloš, Dušan Kovačević kao ministar Šoć, Lazar Đurđević kao major Kloz i Nada Vukčević kao Ljubica Rosi sasvim su prihvatljivi likovi koji dopuštaju da se priča nesmetano razvija.
Imalo bi u čemu da se uživa u ovoj predstavi, od lijepog i slojevitog, iako moguće u pozorišnom kontekstu nedovoljno komunikativnog repličkog teksta i psihološke finoće do stilizovane i ukusne inscenacije, scenografije (Marija Kalabić) i kostima (Boris Čakširan). Ali, od svih tih zadovoljstava čini se važnije pitanje – Kome se ova predstava obraća obnovljenim pozivom za prepoznavanje izdajnika i nacionalno pregrupisavanje? Taj poziv može biti zanimljiv samo onima koji po tom šavu dijele vlast i privilegije u Crnoj Gori. Da li, na primjer, šačici mladih ljudi koja sebe naziva „Kamo Śutra“, koji nedeljama uporno pokušavaju da nas moblišu oko jednostavne ideje da nam institucije moraju obezbijediti sigurnost i bezbjednost takvi pozivi mogu išta značiti? Šta oni znače u najširem političkom kontekstu koji postaje sve više zastrašujući i sve manje razumljiv? Zapravo, to se najviše osjećalo u Crnogorskom narodnom pozorištu 7. februara – sve što se tamo događalo nekako je bilo prašnjavo, prevaziđeno i dozlaboga lokalno.